Іранка ў эміграцыі: “Іранцы — закладнікі, але і рэжым ужо не ў бяспецы”

Ужо каля двух тыдняў іранцы не выходзяць на пратэсты, а ўлады ўвялі неафіцыйную каменданцкую гадзіну. Пасля 18-й вечара на вуліцах могуць знаходзіцца толькі патрулі сілавікоў.

Пры гэтым інтэрнэт у краіне ўсё яшчэ блакіруецца ўладамі, і інфармацыя пра тое, што там адбываецца, прасочваецца з вялікімі цяжкасцямі.

У многіх гарадах Еўропы праходзяць акцыі ў падтрымку пратэстоўцаў у Іране. У Варшаве ў такой акцыі брала ўдзел 37-гадовая Тоска Голамі-Халджыры — іранка, якая жыве ў Польшчы з 2018 года. Паводле яе назіранняў, на апошняй акцыі значна менш іранцаў хавалі свае твары, баючыся пераследу сваякоў на радзіме.

— Таму што цяпер яны павінны баяцца нас, а не мы іх, — кажа Тоска Еўрарадыё. — Мы пратэставалі насупраць іранскай амбасады ў Варшаве. Людзі адкрыта скандзіравалі “Смерць Хаменеі”, “Джавід шах” (“Няхай жыве кароль”. — Еўрарадыё), “Жанчына, жыццё, свабода” — я не магла ўявіць сабе такое яшчэ нават тры гады таму.

І я сказала мужу: а што мы губляем? Адзінае, што робіць гэтая амбасада, — падаўжае пашпарты. Яны скажуць, што больш не будуць?

Еўрарадыё ў адказ заўважае, што менавіта так некалькі гадоў таму зрабілі беларускія ўлады. Тоска пра гэта ведае: у яе ёсць беларускія сябры ў Польшчы. У размове з іранкай мы адзначаем, як шмат у нас агульнага, і з якой жорсткасцю давялося сутыкнуцца жыхарам Ірана ў самым пачатку 2026 года.

У эміграцыі

У Іране Тоска працавала ў НДА. Яе спецыялізацыя — правы жанчын і дзяцей.

— Мы займаліся навучаннем дзяцей таму, як абараняць сябе ад гвалту, у тым ліку сексуальнага, праводзілі для іх майстар-класы, і нейкі час усё ішло добра. Але потым улады закрылі арганізацыю, усіх, хто быў з ёй звязаны, дапытвалі. Таму можна сказаць, што нешта працуе, а нешта — не, і з кожным годам становіцца ўсё горш.

Пасля гэтага ўсе сябры Тоскі, якія заставаліся ў краіне, апынуліся пад ціскам з боку дзяржавы і спынілі сваю дзейнасць. І цяпер іранка назірае, што ў краіне становіцца ўсё менш актыўных НДА.

Акрамя таго, яшчэ да эміграцыі іранскія ўлады арыштоўвалі яе мужа праз яго актыўнасць у Twitter, нават адабралі ў яго акаўнт.

Выезд на вучобу — самы даступны спосаб эміграцыі для іранцаў, але і ён у апошнія гады становіцца ўсё больш складаным для рэалізацыі. Часта гэта звязана з закрыццём дыпламатычных устаноў падчас абвастрэння сітуацыі ў краіне, што цягне за сабой перанос сумоўяў для атрымання візы або здачы моўных экзаменаў.

“У іх ёсць менш за хвіліну, каб сказаць, што яны жывыя”

Пратэсты ў Іране пачаліся з забастоўкі прадпрымальнікаў на фоне росту інфляцыі і рэзкага аслаблення нацыянальнай валюты, але неўзабаве ахапілі ўсе пласты насельніцтва.

Тоска пастаянна падтрымлівае сувязь з сябрамі, якія жывуць у розных рэгіёнах Ірана. Ну як пастаянна — толькі калі спрацоўвае адзін з мноства VPN-сэрвісаў на тэлефоне. Дзякуючы ім яна даведваецца пра тое, што зараз адбываецца ўнутры краіны.

— Мая сяброўка распавяла, што некаторыя прадуктовыя крамы ўсё ж адкрыты, але ў асноўным базары, рынкі, усё, што звязана з золатам і валютай, — зачынена. Калі ў цябе ёсць бізнес і ты працуеш, да цябе прыходзяць і патрабуюць зачыніцца пасля шостай вечара.

Іншая мая сяброўка распавяла, што ў некаторых раёнах Мешхеда (на паўночным усходзе краіны) па вуліцах ездзяць машыны з гучнагаварыльнікамі — людзей заклікаюць заставацца дома і не выходзіць на вуліцу.

Але, акрамя колькасці ўдзельнікаў, зімовыя пратэсты вылучаліся і маштабам гвалту з боку ўлад.

— Стрыечны брат маёй сяброўкі быў паранены, калі спрабаваў уцячы: спачатку яму ў вока трапілі дзве так званыя гумовыя кулі. Яго адвезлі ў бальніцу, і яна распавядала, што лекары, парушаючы правілы, афармлялі людзей пад выдуманымі імёнамі, стараліся дапамагчы і як мага хутчэй выпісаць.

Яна бачыла ў тую ноч вельмі шмат целаў загінулых. Бальніца нават не магла іх выдаваць, і пад канец ночы ўзброеныя сілы прыязджалі і забіралі целы. Бо потым сем’і прымушаюць плаціць за “кулі”, каб атрымаць целы сваякоў.

Асабліва мяне ўразіла тое, што ў ноч на чацвер паўсюль была кроў, а ўжо ў пятніцу раніцай, прыкладна а 9–10 гадзіне, калі людзі зноў выйшлі на вуліцы, усё было прыбрана: асколкі шкла сабраны, кроў змыта, а камеры назірання, якія напярэдадні разбілі, ужо заменены на новыя.

Але ўсё было арганізавана: мы ведалі, куды ісці, дзе збірацца, што рабіць. А гэтым разам усе былі паўсюль — людзі збіраліся нават у маленькіх раёнах і на далёкіх вуліцах.

Роля Рэзы Пехлеві

Падчас гэтых акцый, паводле назіранняў Тоскі, прагучаў толькі адзін заклік ад палітыка выходзіць на вуліцы — ад Рэзы Пехлеві, апошняга спадкаемца зрынутай іранскай манархіі. І гэта якраз прыпала на самыя гарачыя дні — 8 і 9 студзеня.

Тоска лічыць, што Пехлеві адыграў у гэтым руху не апошнюю ролю, і нясе за гэта адказнасць. Паводле яе назіранняў, большасць людзей пачала яго падтрымліваць, і яго заклік меў значэнне.

Пры гэтым удзельнікаў пратэстаў можна ўмоўна падзяліць на тры групы паводле іх поглядаў.

Сярод прыхільнікаў Пехлеві ёсць тыя, хто падтрымлівае манархію, і тыя, хто выступае за рэспубліку, але бачыць у ім лідара пераходнага перыяду. Але ёсць і тыя, хто яго не падтрымлівае.

— Я пыталася ў сяброў: што вы чулі на вуліцах? Яны казалі, што часцей за ўсё гучалі лозунгі “Смерць дыктатару”, “Смерць Хаменеі”. Але разам з гэтым крычалі і “Гэта апошняя бітва, Пехлеві вяртаецца”.

Я думаю, гэта таму, што ў іранцаў ёсць прыклад, на які можна азірнуцца: да ісламскай рэвалюцыі 1979 года ўладу ў Іране трымаў яго бацька. І, канешне, тады таксама ўсё было неідэальна. Менавіта таму людзі пачалі выступаць супраць. Але цяпер многія думаюць, што, магчыма, тады быў час для рэформаў, а не для рэвалюцыі.

У людзей ёсць мінулае, на якое можна азірнуцца. Там яны бачаць, што жанчыны атрымалі права голасу нават раней, чым у Швейцарыі, што галоўныя ўніверсітэты Ірана былі поўныя жанчын-студэнтак, не было абавязковага хіджаба, жанчыны займалі высокія пасады ў арганізацыях і ва ўрадзе.

Іран быў адкрыты свету. Мы гандлявалі з іншымі краінамі, да нас прыязджала мноства турыстаў. І я думаю, менавіта таму людзі зараз скандзіруюць яго імя.

У асяроддзі Тоскі няма прыхільнікаў Хаменеі, але яна слушна заўважае: “Калі б у рэжыму не было прыхільнікаў, хто б тады трымаў зброю ў руках і забіваў людзей?”

— Паводле майго асабістага пераканання, большасць насельніцтва Ірана з’яўляюцца закладнікамі ўзброенай меншасці.

“Мы так стараліся ісці мірным, грамадзянскім шляхам. І гэта не спрацавала”

Рызыка таго, што ЗША могуць нанесці ўдары па Іране, застаецца вельмі высокай. Для жыхароў краіны гэта вельмі адчувальнае пытанне. Калі Тоска задавала яго сваім блізкім, знаходзіліся і тыя, хто супраць, і тыя, хто прасіў дапамогі. У апошнім выпадку важна разумець, чаму.

— Іранскі народ ужо 47 гадоў спрабуе рознымі спосабамі справіцца з гэтым жудасным рэжымам. Спачатку людзі спрабавалі праз пратэсты, праз палітычную актыўнасць, праз розныя партыі. І якая была рэакцыя ўлад? Пакаранні смерцю, турмы.

Потым, у 90-я гады, іранцы абралі прэзідэнта-рэфарматара, які гаварыў пра дыялог паміж цывілізацыямі, пра правы чалавека і гэтак далей. Ён выйграў выбары з 21 мільёнам галасоў — гэта была рэкордная колькасць для прэзідэнта пасля рэвалюцыі.

Я тады была падлеткам, я памятаю, што мы былі поўныя надзеі — думалі, што гэтыя жорсткія абмежаванні ў медыя, у газетах, у выдавецтвах і ўвогуле ва ўсім будуць зняты, што мы зможам больш чытаць, што ў жанчын будзе больш свабоды.

І менавіта ў гэты час яны [улады. — Еўрарадыё] пачалі забіваць многіх актывістаў, пісьменнікаў, паэтаў з апазіцыі — прама ў іх дамах, самымі жорсткімі спосабамі. Гэта называюць “серыйнымі забойствамі 90-х”.

Тоска расказвае, што ў розныя дзесяцігоддзі гэта паўтаралася: людзі галасавалі за рэфарматараў, якія імі не аказваліся. Людзі выходзілі на пратэсты, і іх зноў душылі.

— Мы столькі разоў галасавалі. Мы так стараліся ісці мірным, грамадзянскім шляхам. І гэта не спрацавала.

А цяпер яны забілі дзясяткі тысяч людзей за два дні і ўчынілі крывавую бойню на вуліцах. Іран акупаваны рэжымам, якога народ не хоча і з якім немагчыма змагацца з пустымі рукамі.

Пры гэтым, па словах Тоскі, у іранцаў ёсць разуменне, што ЗША за сваю дапамогу будуць чакаць нешта ўзамен.

— Кажуць, што ЗША прыходзяць па нафту — калі ласка. У нас і так няма нармальнага гандлю. Мы хочам адкрыць рынак для ўсіх.

Ужо 47 гадоў гэты рэжым крадзе нашу нафту, прадае яе Кітаю танней, чым яна сапраўды каштуе, а народ ніколі не атрымліваў ад яе ніякай карысці. Што нам ад гэтага?

— Пратэсты спыніліся, бо працягвалася грамадзянскае непадпарадкаванне. Але цяпер усё змянілася. Людзі наўпрост патрабуюць змены рэжыму. Людзі больш не могуць дазволіць сабе так жыць, а ўрад больш не можа кантраляваць сітуацыю.

Я бачу сітуацыю так, быццам гэты рэжым трымаецца на найтанчэйшай нітцы. І яна можа парвацца ў любы момант. Калі не сёння — дык праз месяц.

У сакавіку — іранскі Новы год. У гэты час людзі звычайна купляюць новае адзенне, падарожнічаюць, у нас два тыдні святочных дзён. Мы збіраемся сем’ямі, накрываем сталы з ежай, садавіной, арэхамі — а кошты зараз вар’яцкія. Большасць людзей не змогуць сабе гэта дазволіць.

Так што гэта гісторыя не скончана. Вуліцы зараз ціхія — але гэта не значыць, што ўсё закончыцца. Гэта як вуголле пад попелам: адна іскра — і ўсё зноў узгарыцца.

Мой народ не ў бяспецы. Яны закладнікі. Але і рэжым больш не ў бяспецы.