Містыка двара і памяць горада: размова пра новую кнігу пра Мінск

Чытаць болей: Рукописи, которые не стали книгами. Обращение председателя Белорусского ПЕНа

Прастора двара, паводле маіх адчуванняў, дае дзіўную перспектыву для размовы пра гісторыю. Двор насычаны чуткамі і плёткамі, навінамі, гутаркамі пра мінулае і будучыню. У залежнасці ад таго, хто расказвае, мы даведваемся розныя гісторыі. Я імкнуся паказаць гэтую разнастайнасць памяці, яе перарывістасць і крохкасць.

Гэтая кніга натхнёная асаблівым домам, асаблівай часткай Мінска. Я вырасла ў цэнтры, геаграфія майго дзяцінства — гэта праспект ад ГУМа да Плошчы Якуба Коласа. Я крытычна ўзаемадзейнічаю з класавай і культурнай перспектывай, праз якую пішу. Чаму людзі вакол мяне не размаўлялі па-беларуску? У якіх “службах” яны працавалі? Пра што шэптам гаварылі? На многія пытанні няма прыемных адказаў.

У тэкстах я даследую, што за людзі насяляюць гэтыя вуліцы, як яны там апынуліся і куды рухаюцца далей. Разам з тым, нягледзячы на цалкам рэальныя гарадскія арыенціры, у герояў маіх тэкстаў няма нейкіх канкрэтных прататыпаў — хутчэй яны пра жыццё ў Беларусі ўвогуле.

— У рэцэнзіі ваша кніга прадстаўлена як містычны трылер. Вы свядома пісалі яе ў такім жанры ці ён сфарміраваўся ў працэсе? Навошта?

— Мая оптыка ў літаратуры — гэта містыка і штодзённая магія. Беларуская культура надзвычай багатая, і наша фальклорная традыцыя можа стаць крыніцай вялікай сілы і падтрымкі ў моманты крызісу.

У тэкстах, што ўвайшлі ў гэтую кнігу, я абапіраюся на гарадскія легенды і страшылкі, на моўныя штампы (напрыклад, назвы двух апавяданняў — гэта моўныя штампы рускай мовы, якія я абыгрываю) і на больш ёмістыя культурныя і міфалагічныя вобразы з нашай культуры.

Містыка ўзнікае там, дзе звыклая рэальнасць надломваецца. Мы жывём у хаатычным, невытлумачальным свеце, і я шукаю мову, на якой можна пагаварыць пра гэты хаос.

Чытаць болей: Ініцыятыва MALDZIS купіла ў Польшчы старадаўні архіў парафіі з Гродзеншчыны

Або пытанні іншага часавага адрэзка. Бацька маёй сяброўкі дзяцінства сядзеў за “фінансавыя злачынствы” ў 2000-я, і мы ніколі не абмяркоўвалі, што гэта былі за злачынствы. Але, магчыма, прыйшоў час нешта пра іх даведацца?

Дзе служылі бацькі маіх сяброў, якіх яны бачылі адзін раз на год на вялікае свята? Куды ездзілі на выхадныя жанчыны старэйшага пакалення з клятчастымі сумкамі? Чаму ў шафах захоўваліся пыжыкавыя шапкі, адкуль гэтыя шапкі ўвогуле ўзяліся? Каб адказаць на такія пытанні, трэба супаставіць гісторыі і пачуць розныя бакі.

— У кнізе памяць часта праяўляецца праз вельмі побытавыя дэталі: кватэры, ліфты, суседзяў, звычкі. Чаму вам было важна гаварыць пра памяць праз штодзённасць, а не праз вялікія гістарычныя падзеі?

— Гісторыя — гэта і ёсць штодзённасць. Жывучы ў Беларусі ў 2020-м, я не ведаў, што жыву падчас вялікай гістарычнай падзеі. Я стараюся ў літаратуры паказаць, як штодзённыя рашэнні, няхай і самыя нязначныя, могуць зрушыць горы або, наадварот, гэтыя горы стварыць.

— Ці можаце коратка расказаць пра нейкага асаблівага героя вашай кнігі?

— Мая самая любімая гераіня, якая, як мне здаецца, мала каму спадабаецца з першага погляду, — гэта гераіня тэксту “Птичьи права”. Гэта канцылярская служачая аднаго міністэрства, прызвычаеная да вельмі строгага распарадку дня. Яна не дае паблажак ні сабе, ні людзям вакол, для яе вельмі важны парадак. Хаця яна дзеліць кватэру з хтанічнымі істотамі, якіх усё не задавальняе і якія буяняць. Але нават на істот яна знаходзіць управу — такая гэта моцная жанчына.

Але ў адзін дзень усё прыходзіць у рух — і яна ўжо больш не можа гэты парадак аднавіць.

Я люблю гэтую гераіню за тое, што яна выклікала ў мяне масу пачуццяў, пакуль я яе пісаў: і павагу, і пагарду, і шок, і жах, і радасць, і злараднасць. Для мяне яна — квінтэсенцыя чалавечай складанасці.

— Ці можна чытаць гэтую кнігу па-за беларускім кантэкстам?

— Мне здаецца, што так. Для беларускіх, ці нават мінскіх людзей, гэтая кніга прыемна адгукнецца пазнавальнымі лакацыямі: Кулёк, Розачка, Уручча і Малінаўка, цырк і Парк Горкага.

Для будучых гасцей сталіцы гэтая кніга можа стаць своеасаблівым правадніком па заблытанай гісторыі, якая жыве ў Мінску. Некаторыя дэталі, магчыма, не ўдасца разгледзець, але, думаю, на агульным уражанні гэта не адаб’ецца.

— Чаго вы найбольш баяліся, калі пісалі гэтую кнігу, і ад чаго адчувалі сябе шчаслівай?

— Я вельмі баялася, і ўсё яшчэ баюся, што будзе не смешна. Таму што вельмі хацелася напісаць нешта пра Беларусь без слёз. Хацелася, каб людзі прачыталі гэтую кнігу — і з лёгкасцю маглі параіць яе камусьці яшчэ, і прыйсці пагаварыць са мной пра гэтую кнігу, адчуваючы, што мы можам проста і без хітрыкаў заявіць пра нейкія рэчы.

Я вельмі люблю фізічную камунікацыю з людзьмі на мерапрыемствах. Для мяне гэта вялікая радасць і ў нечым нават галоўная мэта майго пісьма. Я пішу не дзеля таго, каб з’яўляліся кнігі, а каб людзі маглі пагаварыць на нейкія тэмы, пазнаць сябе ў маіх тэкстах і па-новаму падумаць пра навакольны свет.

Пра маю папярэднюю кнігу “Чорны лес” нашы размовы былі вельмі асцярожнымі. Тады многія толькі нядаўна перажылі пераезд і страту Беларусі, і мы размаўлялі, калі так можна сказаць, шэптам на кухні, ствараючы бяспечную прастору, дзе пра гэты досвед можна было б пагаварыць.

Мая новая кніга, якая выйшла ў 2026 годзе, калі працягваць гэтую метафару, — гэта такая асоба, што ломіцца да вас у восем раніцы ў суботу з пірожнымі: “Ну што, як справы, давай расказвай!” Без беспадстаўнай сціпласці, як да старой сяброўкі.

Я адчуваю вялікае шчасце ад таго, што вокладку для гэтай кнігі зрабіла мінская мастачка Л. Х. Я сачыла за яе працамі яшчэ з далёкага 2016 года, і для мяне тое, як Л. працуе з гарадской прасторай і памяццю пра горад, — гэта прыклад уважлівага і паважлівага стаўлення да кантэксту, без спроб экзатыфікаваць яго.