Цэны на алкаголь выраслі. Як гэтым скарыстаецца ўлада — меркаванне эканаміста

У пачатку лютага Міністэрства антыманапольнага рэгулявання і гандлю (МАРГ) павысіла мінімальныя цэны на алкагольныя напоі з мацункам звыш 28%.

Кошт рэктыфікаванага спірту без акцызу вырас да 28,39 рубля за дэкалітр, з акцызам — да 108,99 рубля за дэкалітр. 

З гэтай нагоды Еўрарадыё запытала ў кіраўніка праекта “Кошт урада” Уладзіміра Кавалкіна, як гэтыя змены ўплываюць на кошт алкаголю ў крамах, алкагалізацыю насельніцтва і планы ўлад зарабіць на гэтым на рынку Расіі.

— Як павышэнне мінімальных коштаў на моцны алкаголь адбіваецца на коштах канчатковага прадукту?

— Павышэнне мінімальнай цаны на алкагольныя напоі з’яўляецца інструментам дзяржаўнага рэгулявання, які фарміруецца пад уплывам некалькіх асноўных фактараў. Найперш улічваюцца акцызы і падатак на прыбавачную вартасць, а таксама сабекошт вытворчасці. Пры гэтым нават праз рэгуляванне акцызаў і падатку на прыбавачную вартасць не заўсёды атрымліваецца ўстанавіць патрэбны ўзровень мінімальнай цаны, бо сабекошт прадукцыі можа быць вельмі нізкім. У такім выпадку алкагольны напой можа трапляць у рознічны продаж па вельмі нізкай цане.

Менавіта з гэтай прычыны ўводзіцца мінімальная рознічная цана, каб не дапусціць з’яўлення на рынку занадта таннага алкаголю. Калі кошт становіцца занадта нізкім, гэта стварае дадатковыя стымулы для празмернага спажывання. Такая практыка выкарыстоўваецца не толькі ў Беларусі, але і ў іншых краінах. У выніку павышэнне мінімальнай цаны азначае, што нават самыя танныя алкагольныя напоі не могуць прадавацца па цане, ніжэйшай за ўстаноўленую мяжу, што непасрэдна ўплывае на ўзровень коштаў у рознічным гандлі.

— Ці ўплывае павышэнне коштаў на алкаголь на рост попыту на яго і ўзровень спажывання? 

— Даследаванні сведчаць, што паміж павышэннем коштаў і ўзроўнем спажывання існуе пэўная залежнасць, аднак яна не з’яўляецца моцнай. Паводле ацэнак, павышэнне мінімальнай цаны на дзесяць працэнтаў прыводзіць да зніжэння спажывання прыкладна на тры-чатыры працэнты. Гэта сведчыць пра тое, што попыт на алкаголь з’яўляецца адносна неэластычным, і для істотнага змяншэння спажывання неабходна значнае павышэнне коштаў.

Асабліва важна адзначыць, што для найбольш актыўных спажыўцоў алкаголю, якія складаюць каля пяці працэнтаў насельніцтва, попыт практычна не залежыць ад кошту. Такія людзі працягваюць набываць алкаголь незалежна ад яго цаны і знаходзяць розныя спосабы задавальнення сваёй патрэбы.

Акрамя гэтага, існуюць альтэрнатыўныя каналы спажывання, якія зніжаюць эфектыўнасць павышэння коштаў. У сельскай мясцовасці шырока распаўсюджаны самагон, вытворчасць якога становіцца асабліва выгаднай пры высокіх мінімальных цэнах на легальны алкаголь. Нізкі сабекошт, адсутнасць акцызаў і падатку на прыбавачную вартасць дазваляюць такому прадукту канкурыраваць з афіцыйнай прадукцыяй.

Яшчэ адной альтэрнатывай з’яўляюцца спіртавыя настойкі, якія прадаюцца ў аптэках. Яны часта не падпадаюць пад тое ж рэгуляванне, што і алкагольныя напоі, бо фармальна лічацца медыцынскімі сродкамі. Такія настойкі прадаюцца ў невялікіх бутэльках і могуць выкарыстоўвацца як танны заменнік алкаголю, асабліва людзьмі з абмежаванымі фінансавымі магчымасцямі. У выніку павышэнне коштаў на алкаголь часткова зніжае агульнае спажыванне, але не ліквідуе праблему цалкам.

— Ці спрыяе павышэнне мінімальных коштаў на спірт і алкаголь зніжэнню алкагалізацыі насельніцтва?

— Павышэнне коштаў на алкагольныя напоі мае пэўны станоўчы эфект, аднак ён з’яўляецца абмежаваным. Гэты інструмент можа стрымліваць спажыванне сярод шырокіх слаёў насельніцтва, асабліва сярод тых людзей, якія не маюць устойлівай залежнасці і могуць адмовіцца ад імпульсіўнай пакупкі. Напрыклад, калі алкаголь недаступны ўвечары або каштуе дорага, частка людзей проста адмаўляецца ад набыцця.

Разам з тым для людзей з моцнай залежнасцю павышэнне коштаў амаль не мае ўплыву, бо яны працягваюць шукаць магчымасці для спажывання. У сельскай мясцовасці гэта часта вядзе да росту вытворчасці самагону, а ў гарадах — да выкарыстання аптэчных настоек. Такім чынам, павышэнне коштаў не вырашае праблему найбольш уразлівых груп.

Міжнародны досвед, у прыватнасці, досвед скандынаўскіх краін, паказвае, што найбольш эфектыўнымі з’яўляюцца комплексныя меры. Да іх адносяцца не толькі мінімальныя цэны, але і абмежаванні па часе продажу алкаголю, а таксама агульнае зніжэнне яго даступнасці. Такія меры добра працуюць для прафілактыкі алкагалізацыі сярод шырокага насельніцтва, але маюць абмежаваны ўплыў на людзей з цяжкай залежнасцю.

— Якія меры маглі б быць больш эфектыўнымі для Беларусі, каб спыніць алкагалізацыю насельніцтва?

— Найбольш эфектыўным падыходам да зніжэння алкагалізацыі з’яўляецца комплекснае спалучэнне розных інструментаў. Само па сабе павышэнне мінімальных коштаў не здольнае істотна змяніць сітуацыю. Значна большы эфект могуць даць абмежаванні на продаж алкаголю ў пэўны час, напрыклад, увядзенне поўнай забароны на продаж у вячэрні час, а таксама забарона на продаж у выхадныя дні.

Таксама важна паступова павышаць мінімальныя цэны, адначасова змагаючыся з нелегальнай вытворчасцю алкаголю і рэгулюючы продаж спіртавых настоек у аптэках. Асаблівае значэнне маюць менавіта абмежаванні ў часе продажу, бо яны зніжаюць імпульсіўнае спажыванне і могуць істотна паўплываць на паводзіны шырокіх слаёў насельніцтва.

— Ці можа Беларусь пачаць “алкагольную экспансію” на рынку Расіі, як гэта адбылося з бульбай у мінулым годзе?

— Павышэнне коштаў на алкаголь у Расіі стварае пэўныя магчымасці для паставак беларускай прадукцыі на гэты рынак. Аднак на практыцы падобныя працэсы ўжо адбываюцца, прычым значная іх частка носіць нефармальны характар.

Частка беларускага алкаголю трапляе ў Расію нелегальным шляхам і прадаецца там па больш выгадных цэнах. Падобныя схемы існуюць і ў адносінах да іншых тавараў, напрыклад, цыгарэт. У гэтым працэсе ўдзельнічаюць як дробныя перавозчыкі, так і больш буйныя бізнес-структуры, якія могуць быць звязаны з уладай.

Пры гэтым такія аперацыі не з’яўляюцца паўнавартаснай дзяржаўнай стратэгіяй і не прыносяць істотнай выгады дзяржаўнаму бюджэту. Асноўныя даходы атрымліваюць асобныя ўдзельнікі гэтых схем. Акрамя таго, існуюць лагістычныя абмежаванні, якія ўскладняюць маштабаванне паставак, асабліва ў заходнім напрамку.

У выніку можна зрабіць выснову, што, хоць пэўны рост экспарту, у тым ліку неафіцыйнага, магчымы, паўтарэнне сітуацыі, падобнай да экспарту бульбы, выглядае малаверагодным.