Палітычны эмігрант з Расіі Васіль Красцьянінаў на фоне антыпуцінскага надпісу ў Тбілісі, Грузія / Малхаз Бердзенішвілі / JAMnews
Пасля пачатку вайны ва Украіне Грузія стала адным з асноўных напрамкаў для грамадзян Расіі і Беларусі, якія вырашылі пакінуць свае краіны. Дзясяткі тысяч беларусаў і расіян папоўнілі шэрагі суайчыннікаў, якія раней абралі Грузію як месца, дзе можна схавацца ад палітычных пераследаў. JAMnews расказвае гісторыі новых палітэмігрантаў: чаму яны едуць у Грузію, з якімі праблемамі сутыкаюцца і як іх тут сустракаюць.
Паводле звестак уладаў Грузіі, за першыя 20 дзён вайны ў краіну ўехала больш за 15 тысяч грамадзян Беларусі, з 24 лютага да 20 сакавіка — 35 тысяч расіян.
"Кажуць, што такая вялікая колькасць тых, хто прыбывае, небяспечная, але гэта не так", — сцвярджае міністр эканомікі Грузіі Ляван Давіташвілі. Ён кажа, што да пандэміі ў Грузію за той жа прамежак часу прыязджала больш турыстаў з Беларусі і Расіі.
Масавы прыезд беларусаў і расіян стаў прадметам лютых дыскусій у грузінскім грамадстве. Людзі ўспрымаюць гэтых людзей па-рознаму, у кожнага свае аргументы — абмеркаванне тэмы ў сацсетках не спыняецца.
Ёсць такія, для каго непрымальнае знаходжанне ў краіне грамадзян "краіны-акупанта і яе краіны-сатэліта". Яны асцерагаюцца, што Расія ў будучыні пачне ціснуць на Грузію дзеля "абароны расійскіх грамадзян".
"Яны ўцякаюць ад дыскамфорту і санкцый, а не ад пуцінскага рэжыму. Пуцін раней што, быў іншы?" — такі адзін з іх тыповых аргументаў.
Іншыя, наадварот, заклікаюць грамадскасць праявіць салідарнасць з людзьмі, якія шукаюць прыстанішча.
Але ў грамадзян Беларусі і Расіі сёння няма вялікага выбару, куды ехаць. Еўропа і ЗША для іх закрытыя, калі няма візы. А для ўезду ў Грузію віза не патрэбная. Тут можна жыць, не выязджаючы, на працягу года. Таксама аргументы на карысць Грузіі — адносная таннасць жыцця, добры клімат і гасцінны народ.
Аднак гэтым разам тыя, хто прыязджае ў Грузію, бачаць іншую карціну. Разам са сцягамі Украіны, якія лунаюць па ўсім горадзе, на вуліцах Тбілісі можна ўбачыць надпісы: "Русские — домой", "Русский корабль — иди на х**" і г. д.
29-гадовы Ігнат Качан прыехаў з Беларусі разам з жонкай у сярэдзіне сакавіка. Ігнат — рэжысёр, які здымае дакументальныя і мастацкія фільмы. Яго фільмы паказвалі на Батумскім міжнародным кінафестывалі, з тых часоў яму заўсёды падабалася Грузія.
Апошнім часам ён жыў у вёсцы далёка ад Мінска, дзе ўласнаручна пасадзіў больш за 100 дрэў на адным гектары і чакаў пачатку іх цвіцення. Ён не збіраўся нікуды з'язджаць — жыў у поўнай гармоніі з сабой, у яго было шмат планаў.
Аднак як толькі пачалася вайна, зразумеў, што не можа заставацца ў Беларусі.
"На вайне няма часу для мастацтва. Трэба быць далей ад вайны, каб гаварыць пра мастацтва. Мы цяпер ворагі тым, з кім былі сябрамі. Праз дрэнных лідараў людзі губляюць адно аднаго".
Пераезд у Грузію быў ідэяй яго жонкі, і Ігнат адразу ж пагадзіўся.
"У нашых краін агульнае мінулае і гісторыя, таму тут для мяне натуральнае асяроддзе. Тут незвычайная прырода, людзі цёплыя і адкрытыя. Калі вы паводзіце сябе ветліва, вітаецеся па-грузінску і праяўляеце да іх павагу, яны не могуць дрэнна да вас ставіцца".
Ігнат Качан плануе застацца ў Грузіі на два гады і зняць дакументальны фільм. Куды ён адправіцца потым, не ведае.
"Жыццё ў Грузіі — гэта выдатны досвед. Я шмат чаму вучуся ў грузінаў — у першую чаргу адносінам з людзьмі. Я вельмі хачу зрабіць хоця бы адзін праект тут. Я выберу чалавека, за чыімі думкамі і пачуццямі буду сачыць, і потым пакажу ў фільме".
36-гадовы Аляксандр і 26-гадовы Юрый прыехалі ў Грузію ўжо пасля пачатку вайны. Аляксандр у сваім родным Краснадары прадстаўляў апазіцыйную партыю ў органах мясцовага самакіравання, а Юрый працаваў юрыстам у арганізацыі апазіцыянера Аляксея Навальнага ў Сібіры.
"Я прыехаў 6 сакавіка. Не думаў, што калі-небудзь пакіну сваю краіну і перастану змагацца, — кажа Аляксандр, — але заставацца ў Расіі было немагчыма. Мне пагражала турма на 15-20 гадоў толькі за тое, што я ўголас казаў, што нельга было дапусціць вайны. Наша краіна знаходзіцца на шляху Паўночнай Карэі".
Аляксандр спачатку прыляцеў у Ерэван, а потым прыехаў у Грузію.
Юрый спачатку спрабаваў застацца ў Казахстане, потым у Стамбуле і, нарэшце, таксама прыехаў у Грузію.
Паводле яго слоў, Грузія — бяспечная краіна, куды можна прыязджаць без візы. Акрамя таго, большасць людзей гаворыць па-руску або па-англійску, і таму са зносінамі няма праблем. Клімат добры, людзі цёплыя і гасцінныя.
Па словах расіян, яны не адчувалі дыскрымінацыі або агрэсіі, бо ўсюды кажуць, што супраць пуцінскага рэжыму і салідарныя з Украінай.
Пытаем іх пра антырасійскія надпісы на сценах у Тбілісі.
"Я разумею, чаму яны не хочуць, каб мы былі тут. Цяпер грамадзяне Расіі знаходзяцца ў такім жа становішчы, у якім была Германія ў часе Другой сусветнай вайны, і мы гэта павінны перанесці. Тым больш што Грузія памятае вайну 2008 года, і мы таксама павінны памятаць пра гэта", — кажа Юрый.
Ён кажа, што асабіста не адчуваў агрэсіі ў Тбілісі.
"Наадварот, людзі проста спрабуюць дапамагчы. Вечарамі я і адна пажылая жанчына садзімся разам каля царквы, п'ём віно і размаўляем. У мяне такое адчуванне, што ўсе тут мяне разумеюць. Не ведаю, наколькі я тут камусьці падабаюся, але мне тут вельмі падабаецца".
"Лозунг "Рускія, прэч" я не прымаю на свой рахунак, таму што лічу, што знаходжуся ў той жа барацьбе, што і Грузія, — кажа Аляксандр. — Грузія перажыла тое самае, што цяпер адбываецца ва Украіне. Так што, наадварот, я разумею такое стаўленне і проста ўдзячны гэтай краіне за тое, што яна мяне прытуліла. Гэта вельмі добрая краіна з незвычайнымі людзьмі, але я хачу вярнуцца ў сваю краіну як мага хутчэй. Але ў такую, дзе будзе магчымае жыццё".
"Рускія сталі нязносныя для ўсяго свету, — кажа 24-гадовы Васіль. — У Расіі няма сяброў, акрамя аднаго або двух, і то несапраўдных. Мы сталі ворагамі ўсяму свету — цалкам заслужана. Я, праўда, не саромеюся сваёй нацыянальнасці, але мне сорамна, што мы не здолелі перамагчы гэты рэжым, і асабіста я адчуваю сябе вінаватым".
Васіль, Аляксандр і Юрый збіраюцца разам у офісе Free Russia Foundation. Васіль апрацоўвае фатаграфіі пратэстаў і мітынгаў і адпраўляе іх у розныя медыя, а Аляксандр і Юрый спрабуюць дапамагчы грамадзянам, якіх пераследуюць гэтаксама, як і іх.
Гэты фонд — міжнародная арганізацыя, якая імкнецца развіваць дэмакратыю ў Расіі і дапамагаць людзям, якія сталі ахвярамі рэжыму. У іх ёсць офісы ў Вашынгтоне, Берліне, Кіеве і Тбілісі. У Расіі — няма.
На сценах тбіліскага офіса ў алфавітным парадку вісяць фатаграфіі дзясяткаў грамадзян Расіі — гэта людзі, якія адбываюць працяглыя тэрміны зняволення за акцыі пратэсту ці апазіцыйныя каментары ў сацсетках. А такіх, па сённяшніх звестках, не менш за тысячу чалавек.
"Я быў адным з першых, хто спаліў расійскі пашпарт у часе акцыі пратэсту ў Тбілісі", — кажа 31-гадовы Антон Міхальчук, прадстаўнік арганізацыі.
"Расійская ўлада не прынесла мне нічога, акрамя непрыемнасцяў, і, на жаль, не толькі мне, але і многім іншым народам. Гэта вайсковая дыктатура, і я не хачу, каб мяне асацыявалі з расійскай уладай, таму я ніколі не буду трымаць у руках расійскі сцяг".
Антон жыве ў Грузіі ўжо тры гады. Ён, як і іншыя, уцёк ад рэжыму і цяпер спрабуе дапамагчы і абараніць іншых грамадзян Расіі і Беларусі, у фондзе спрабуюць таксама дапамагчы ўцекачам з Украіны, якія прыбываюць у Грузію.
"Грузіны не павінны нас баяцца. Каб асталявацца тут, трэба добра ведаць грузінскую, а большасць расіян грузінскай не ведаюць. Грузія цяпер — гэта своеасаблівы мост. Людзі могуць прыехаць сюды хутка і такім чынам уцячы ад рэжыму. Але калі сітуацыя палепшыцца, гэтыя людзі з'едуць", — кажа Міхальчук.
Дыскусія пра тое, як сустракаць расійскіх грамадзян, ці варта іх пускаць у Грузію, ідзе ў грузінскім грамадстве з першага дня вайны. У Facebook часта пішуць пра выпадкі агрэсіі і гвалту ў дачыненні да людзей славянскай знешнасці або рускамоўных. Былі апаскі, што грамадзяне Расіі і Беларусі могуць стаць ахвярамі дыскрымінацыі.
"Дзяржава не прыняла ніякіх мер па кантролі за тым, хто з якой мэтай уязджае і ў каго якая гісторыя, таму ў людзей застаюцца толькі маральныя фактары. Цяпер кожны з нас павінен вырашыць для сябе, як дзейнічаць", — кажа Вато Асаташвілі, эксперт па турызме.
"Для панікі праз наплыў расіян і беларусаў няма прычын. У Арменію пераехала значна больш людзей, чым да нас. 24 і 25 лютага ў Ерэван лётала па 25 рэйсаў у дзень, на працягу першых двух тыдняў зафіксавана да 80 тысяч перасячэнняў мяжы. Пры гэтым пік прыезду ў Грузію быў у пачатку сакавіка і цяпер будзе паступова зніжацца. У красавіку такога патоку ўжо не будзе", — кажа ён.
Паводле яго слоў, чаканні таго, што цэны на рынку нерухомасці падвояцца і Грузія за гэты перыяд атрымае вялікія эканамічныя выгады, былі празмерныя.
"Па-першае, амаральна думаць пра атрыманне прыбытку ад людзей, якія шукаюць прыстанішча, не важна, з сяброўскай яны ці з варожай краіны. Па-другое, гэта было лжывае чаканне — колькасць наймальнікаў была не вельмі вялікая і гэта была ўсяго толькі ілюзія, што ў Грузію перамяшчаецца вялікая колькасць расійскага капіталу і цяпер нерухомасць будзе здавацца па падвойнай і патройнай цане".
Аднак такія выпадкі сапраўды былі. Беларускі журналіст, апытаны JAMnews, які ўцёк ад рэжыму Лукашэнкі летам 2021 года, здымаў кватэру ў Батумі за 300 долараў. У пачатку сакавіка гаспадар кватэры папрасіў яго вызваліць яе альбо даплачваць зверху яшчэ 200 долараў.
"500 долараў — гэта вельмі вялікая сума, і мы не маглі столькі заплаціць. Тым больш што кватэра таго не каштавала. У выніку мы знайшлі іншую кватэру і пераехалі туды. Балюча ўсведамляць, што нават у Грузіі не разумеюць, што значыць быць выгнаннікам рэжыму Лукашэнкі, і так з табой абыходзяцца".
Па словах Вато Асаташвілі, многія грамадзяне Грузіі самі здымалі кватэры, каб пераздаваць іх грамадзянам Расіі і Беларусі па падвойнай цане.
"Справакаваны попыт прывёў да імклівага росту цэн. Аднак рынак адрэгулюе гэта на працягу двух-трох тыдняў. Цэны ўпадуць і вернуцца да стандартнага паказчыка. Сумарна колькасць людзей, якія прыбываюць з абедзвюх краін з доўгатэрміновымі візітамі, не перавысіць 20 тысяч чалавек, што не так ужо і шмат".
Аднак праблема заключаецца ў рэгістрацыі гэтых людзей. Сёння і ўкраінскі ўцякач, які ўязджае ў Грузію, і шукальнік прыстанішча, грамадзянін Расіі ці Беларусі, і чалавек, які проста прыбыў у камандзіроўку з любой краіны, усе ў роўнай ступені рэгіструюцца на мяжы як турысты.
На думку экспертаў, дзяржава павінна спачатку распрацаваць сістэму, якая адрознівала б уцекачоў і саіскальнікаў прыстанішча ад турыстаў.
"Гуманітарнае права патрабуе, каб мы дапамагалі тым, хто жыве ў нястачы. Да таго, каб даваць прыстанішча, заклікае нас не толькі закон, але і нашы цывілізацыйныя каштоўнасці, рэлігійная ці проста чалавечая мараль. Але мы не павінны гэта рабіць слепа. Каму вы дапамагаеце, а каму не, павінна быць ясна, празрыста і зразумела кожнаму. Урад гэтага не робіць, і таму ў нас так шмат пытанняў", — кажа Паата Закарэішвілі, палітолаг і былы дзяржаўны міністр Грузіі па пытаннях прымірэння і грамадзянскага раўнапраўя.
"Калі чалавек перасякае вашу мяжу, вы маеце поўнае права задаць пытанні пра мэту прыезду і запытаць інфармацыю пра яго біяграфію. Дзяржава павінна была паклапаціцца і распрацаваць сістэму рэгістрацыі асоб, якія шукаюць прыстанішча. Тады б іх правяралі — чым яны займаюцца, як трацяць грошы, як доўга застаюцца і гэтак далей", — мяркуе палітолаг.
"З аднаго боку, мы павінны ведаць, хто ў бядзе, каб не развіваць нашу эканоміку за іх кошт, а, наадварот, дапамагаць ім. З іншага боку, мы не павінны дазваляць сабе нажывацца на расійскіх грашах. Дзяржава з самага пачатку павінна была падрыхтавацца і ўвесці рэгуляцыі, згодна з якімі мы выбіралі б, каго мы ўпускаем у краіну ў такой напружанай сітуацыі, а каго не", — перакананы Вато Асаташвілі.
Пасля таго як пачалася хваля міграцыі расійскіх і беларускіх грамадзян у Грузію, многія грамадзяне Грузіі актыўна патрабавалі ўвядзення візавага рэжыму — менавіта для пазбягання непрыемных фактаў.
Таксама дагэтуль незразумела, чаму кожны грамадзянін Расіі і Беларусі без праблем перасякае мяжу Грузіі, калі прадстаўнікоў расійскіх і ўкраінскіх апазіцыйных медыя не прапускалі праз мяжу.
"Уводзіць візавы рэжым можна ў ідэальнай спакойнай абстаноўцы. Калі людзі ўцякаюць, гэта цяжка. У часе вайны адбываецца масавае перамяшчэнне, і людзі бягуць да самай лёгкай мяжы. Таму нам трэба было ўвесці рэгуляцыі і зрабіць працэс празрыстым. Цяпер усё вельмі цьмяна", — кажа Паата Закарэішвілі.
"Нашы дзверы адчыненыя для любога грамадзяніна Расіі і Беларусі ў той час, калі дзяржава не прызначыла ні аднаго спецрэйса для дастаўкі ўкраінскіх уцекачоў у Грузію", — заўважае Вато Асаташвілі.
На думку экспертаў, сённяшняя рэчаіснасць — гэта выпрабаванне для грузінскага грамадства. Паколькі ўрад Грузіі не ўвёў правілаў і пакінуў краіну адкрытай для ўсіх, людзі павінны самі вырашаць, каму дапамагаць, а каму не, за чый кошт весці свой бізнес, а каму адмаўляць у паслугах.
"Мы не павінны ўспрымаць гэтых людзей як турыстаў і не павінны на іх зарабляць. Гэта не забяспечаныя людзі, якія прыехалі на адпачынак. Цяпер у Грузію прыязджае ў асноўным моладзь, у якой няма віз ЕС, або тыя, хто мог прыехаць на машыне, у каго няма вялікіх зберажэнняў і хто хутка прыняў рашэнне. Людзі з высокімі даходамі едуць у Еўропу, а не ў Грузію", — кажа Вато Асаташвілі.
"Аднак разам з тымі, хто мае патрэбу ў прыстанішчы, прыязджае шмат "патрыётаў Расіі", якія ўцяклі ад дыскамфорту, — адзначае Паата Закарэішвілі. — Такія людзі цалкам могуць выклікаць раздражненне, але ні ў якім выпадку нельга дапускаць дыскрымінацыі і агрэсіўнага абыходжання з імі. Мы можам карэктна паставіць ім умовы ў гатэлі ці рэстаране: не даваць ім уключаць гімн Расіі або не дазваляць вывешваць расійскі сцяг. Мы павінны памятаць, што мы маем на гэта права".
Пры падтрымцы "Медиасети"
Каб сачыць за галоўнымі навінамі, падпішыцеся на канал Еўрарадыё ў Telegram.
Мы штодня публікуем відэа пра жыццё ў Беларусі на Youtube-канале. Падпісацца можна тут