Энергетычная сістэма Літвы / Litgrid
Апошняя зіма ва Украіне паказала, наколькі важныя стабільная работа энергасістэмы і дыверсіфікацыя паставак энерганосьбітаў. Краіны Балтыі ішлі да гэтай мэты з 2007 года і ў мінулым годзе, нарэшце, разарвалі энергетычнае кола з Беларуссю і Расіяй. Гэта было не проста тэхнічнае рашэнне, а важны геапалітычны жэст і інвестыцыя ў забеспячэнне суверэнітэту Літвы, Латвіі і Эстоніі.
Напярэдадні адключэння ўмоўнага рубільніка выказвалася нямала асцярог — аж да працяглага блэкаўта. Праз год пасля выхаду з БРЭЛЛ “Новая газета. Балтыя” падводзіць вынікі, і яны даволі аптымістычныя.
У абрэвіятуры БРЭЛЛ зашыфраваны назвы краін, якія ўваходзілі ў энергетычнае кола: Беларусь, Расія, Эстонія, Літва і Латвія. У 2001 годзе быў заключаны дагавор, паводле якога пяць дзяржаў дамовіліся аб эксплуатацыі адзінай энергетычнай зоны, успадкаванай ад савецкай энергасістэмы.
Гэта было выгадна і зручна. Электраэнергію немагчыма назапашваць у прамысловых маштабах — вытворчасць павінна раўняцца спажыванню. А чым больш гульцоў у энергасістэме, тым лягчэй яе балансаваць.
Калі ў Літве, напрыклад, увечары рэзка ўзрастала спажыванне (усе вярнуліся дадому, уключылі пральныя машыны, электрапліты, тэлевізары), сістэма аўтаматычна “падцягвала” магутнасць з Беларусі і Расіі. У той жа час лішак, калі ён быў у Беларусі і Расіі, размяркоўваўся па ўсім коле.
Аднак гаворка ішла пра ўразлівасць: Эстонія, Латвія і Літва, якія ўжо сталі на шлях еўраінтэграцыі, заставаліся прывязанымі да энергетычнай інфраструктуры, спраектаванай у Маскве, дзе па-ранейшаму знаходзіўся “рубільнік”, якім у тэорыі маглі скарыстацца расійскія палітыкі. Так, частату току ў балтыйскіх сетках рэгуляваў расійскі дыспетчар — і гэта была не метафара залежнасці, а яе літаральнае тэхнічнае выяўленне.
— Адной пстрычкай рубільніка, канешне, адключыць краіны Балтыі было нерэальна, — кажа эксперт па электраэнергетыцы з Эстоніі Валерый Сайкоўскі. — Інакш “хуліган” пацярпеў бы сам. Але пасля вываду з эксплуатацыі Ігналінскай АЭС у канцы 2009 года ўзнікла пытанне, што рана ці позна давядзецца вырашаць, я далей будзе функцыянаваць энергасістэма. Ва ўсіх балтыйскіх краінах набліжаўся перыяд рэзкага змяншэння датацый ЕС.
У найбольш складаным становішчы тады апынулася Літва: імпарт электраэнергіі ў асобныя гады дасягаў 75–85%. Залежнасць такога маштабу азначала, што любыя перабоі ў пастаўках здольныя паралізаваць эканоміку. Гэта крытычная ўразлівасць, якая патрабавала прынцыповага рашэння.
— У нас не было магчымасці самастойна падтрымліваць усе тэхнічныя параметры, — дапаўняе кіраўнік аддзела эксплуатацыі энергасістэм літоўскай кампаніі-аператара перадачы электраэнергіі Litgrid Донатас Мацялёніс. — Была вялікая рызыка, што магло быць аказана ўздзеянне на нашу сістэму звонку: адключана пэўнае абсталяванне, зменены параметры сістэмы — а мы нават не змаглі б гэта спыніць. Наступствы такіх дзеянняў маглі прывесці да адключэнняў электраэнергіі і страт у сотні мільёнаў еўра.
Дагавор БРЭЛЛ дзейнічаў да таго часу, пакуль палітыка і энергетыка існавалі ў розных вымярэннях. Пасля 2014 года, а асабліва пасля лютага 2022-га, захоўваць гэтую канструкцыю станавілася ўсё цяжэй — не тэхнічна, а палітычна і стратэгічна.
Краіны Балтыі паскорылі падрыхтоўку да адключэння, Еўрапейскі саюз выдзеліў фінансаванне, і ў лютым 2025 года адбылася сінхранізацыя з еўрапейскай сеткай аператараў сістэм перадачы электраэнергіі ENTSO-E (European Network of Transmission System Operators for Electricity), якая абслугоўвае больш за 400 мільёнаў спажыўцоў у 26 краінах. Энергетычнае кола паміж краінамі Балтыі з аднаго боку і Расіяй і Беларуссю з другога было разамкнута — без шкадавання, але з сімвалічнай пстрычкай выключальнікам.
Хаця прэм’ер-міністры Латвіі, Літвы і Эстоніі дамовіліся аб сінхранізацыі энергасістэм з кантынентальнай Еўропай яшчэ ў 2007 годзе, працэс расцягнуўся на доўгія гады: у 2009-м падалі заяўку, у 2017-м прынялі канчатковае рашэнне аб выхадзе з БРЭЛЛ, у 2018-м падпісалі пагадненне.
— Сінхранізацыя патрабавала рэалізацыі мноства складаных праектаў, якія дазволілі б краінам Балтыі працаваць у ізаляцыі ад постсавецкай сістэмы, кантраляванай Расіяй, — падкрэслівае запрошаны прафесар Балонскага ўніверсітэта Арунас Моліс. — Праект атрымаў імпульс, калі ўдалося прыцягнуць да яго Еўрапейскую камісію і дасягнуць пагаднення з Польшчай.
Паводле яго слоў, галоўная перавага сінхранізацыі з кантынентальнай Еўропай — у магчымасці самастойна і ў каардынацыі з іншымі краінамі рэгіёна кіраваць частатой уласнай электраэнергетычнай сістэмы, а таксама балансаваць яе ў адпаведнасці з правіламі ЕС.
— Гэта ключавы праект, які ўмацоўвае энергетычную незалежнасць рэгіёна, зніжае геапалітычныя рызыкі, паляпшае рэпутацыю і інвестыцыйны клімат краін Балтыі, павышае надзейнасць электразабеспячэння, стварае больш спрыяльныя ўмовы для развіцця аднаўляльных крыніц энергіі і іх інтэграцыі ў сістэму. Усё гэта таксама звязана са стабільнасцю цэн на электраэнергію ў доўгатэрміновай перспектыве, — пералічвае Арунас Моліс.
Дзесяць гадоў таму па энергетычным коле БРЭЛЛ перадавалася больш за 14 тысяч ГВт·г. Гэта даволі вялікі аб’ём электраэнергіі, якога хапіла б для забеспячэння 1,3 мільёна еўрапейскіх домагаспадарак на працягу года. Паступова краіны Балтыі зніжалі крытычную залежнасць ад непрадказальных у палітычным кантэксце суседзяў. Эстонія перастала купляць электраэнергію ў Расіі з 2010 года, Латвія і Літва — з 2022 года.
Найбольшыя намаганні давялося прыкласці Літве, якая планамерна і мэтанакіравана адмаўлялася ад імпарту электраэнергіі з Беларусі і Расіі. У прыватнасці, былі павялічаны пастаўкі са Скандынавіі — раней праклалі кабелі паміж Швецыяй, Фінляндыяй і краінамі Балтыі.
Цяпер купля электраэнергіі Літвой, Латвіяй і Эстоніяй у Беларусі і Расіі немагчымая па заканадаўчых прычынах. Было б дзіўна функцыянаваць у адной сістэме з дзяржавамі, якія ідэнтыфікуюцца як пагроза нацыянальнай бяспецы, ажыццяўляюць гібрыдныя атакі ў кіберпрасторы, інфармацыйнай сферы, міграцыі, кантрабандзе і іншых сферах, звяртае ўвагу Арунас Моліс.
Аднак гэта і сімвалічна адначасова: паказчык таго, што энергетычныя сістэмы развіваюцца ў супрацьлеглых напрамках. Краіны Балтыі робяць акцэнт на аднаўляльных крыніцах энергіі, Расія і Беларусь — па-ранейшаму на выкапнёвым паліве.
Праект па выхадзе з БРЭЛЛ і падключэнні краін Балтыі да ENTSO-E ацэньваўся ў два мільярды еўра, большая яго частка была прафінансавана ЕС. Гэтыя інвестыцыі не толькі вырашылі інфраструктурнае пытанне, але і далі імпульс пераасэнсаванню ўсёй энергетычнай мадэлі.
— Літва будуе сваю электрагенерацыю на аднаўляльных крыніцах — ветравай, сонечнай і гідраэнергетыцы. У гэтыя напрамкі, а таксама ў аб’екты захоўвання энергіі інвестуюць як прыватныя кампаніі, так і дзяржаўныя прадпрыемствы, — адзначае запрошаны прафесар Балонскага ўніверсітэта.
Яшчэ адна перавага падключэння да кантынентальнай Еўропы — гэта атрыманне большай аўтаномнасці і самастойнасці. ENTSO-E арганізавана так, што кожная краіна-ўдзельніца захоўвае кантроль над уласнай сеткай, адначасова атрымліваючы доступ да агульнаеўрапейскага рэзерву магутнасці.
Калі дзесьці ўзнікае дэфіцыт, сістэма аўтаматычна пераразмяркоўвае нагрузку паміж суседзямі — без адзінага дыспетчара, здольнага выкарыстоўваць гэты рычаг для палітычных мэт.
— Энергасістэма не толькі Літвы, але і астатніх краін Балтыі ўмацавалася, — лічыць Донатас Мацялёніс. — Дзякуючы сінхранізацыі мы стварылі добры інфраструктурны задзел для будучага развіцця. Цяпер пытанне толькі ў тым, каб стварыць неабходную колькасць аднаўляльных крыніц энергіі і інтэграваць іх у сетку.
Да адключэння ад БРЭЛЛ і пераходу на ENTSO-E, які адбыўся ў лютым 2025 года, прагучала нямала асцярог — ад лакальных перабояў у падачы электраэнергіі да поўнага блэкаўта. Крытыкі папярэджвалі, што балтыйскія сеткі, якія дзесяцігоддзямі працавалі ў звязцы з расійскай сістэмай, могуць не вытрымаць разрыву. Аднак усё прайшло гладка, і спажыўцы нават не заўважылі, як адбыўся важны пераход.
Літва ўжо дэманціравала ўсе кабелі лініі электраперадачы на межах з Расіяй і Беларуссю. Да сярэдзіны 2027 года краіна плануе цалкам пазбавіцца ад старой інфраструктуры на сваёй тэрыторыі. Гэта свайго роду дэманстрацыя беспаваротнасці прынятага рашэння.
Работы, аднак, яшчэ працягваюцца. Як адзначае Валерый Сайкоўскі, зацверджаны планы да 2035 года, якія прадугледжваюць пракладку дадатковых падводных кабеляў са Скандынавіі: “Акрамя таго, кожнай краіне трэба вырашыць свае лакальныя праблемы: Літве — павялічыць рэзервовыя магутнасці, Латвіі — мінімізаваць уплыў сезоннасці работы ГЭС на Даўгаве, Эстоніі — вызначыцца з выдаткамі на падтрымку частаты”.
Самыя вялікія інвестыцыі, па даных Донатаса Мацялёніса, былі накіраваны на другі міжсеткавы злучальнік паміж Літвой і Польшчай, і гэты праект да гэтага часу знаходзіцца ў стадыі рэалізацыі. Плануецца завяршыць яго к 2030 году.
Так ці інакш, размова з экспертамі непазбежна вяртаецца да тэмы аднаўляльнай электраэнергіі. Статыстыка Litgrid гаворыць сама за сябе: у мінулым годзе 73% электраэнергіі было выраблена ў Літве, пры гэтым палова — альтэрнатыўнымі крыніцамі. Паводле прагнозаў, гэты паказчык будзе расці.
— Літва займае другое месца спажывання ў Еўропе па пакрыцці ветравай энергіяй. Наперадзе толькі Данія, але я ўпэўнены, што ў нас ёсць усе шанцы ў бліжэйшыя гады стаць першымі, — канстатуе Донатас Мацялёніс.
Адной з галоўных асцярог перад выхадам з БРЭЛЛ быў некантраляваны рост цэн на электраэнергію, але гэты страх таксама не пацвердзіўся. Мінула больш за год пасля падключэння да кантынентальнай Еўропы, а цана, наадварот, знізілася. Гэта стала магчымым таксама дзякуючы больш актыўнаму выкарыстанню аднаўляльных крыніц электраэнергіі.
— Цана электраэнергіі ў краінах Балтыі вызначаецца рынкам, суадносінамі попыту і прапановы, дакладней — наяўнасцю генеравальных магутнасцей, наяўнасцю падключэнняў, цаной балансавальнай энергіі і іншымі фактарамі, — падкрэслівае Арунас Моліс. — Цана на газ таксама аказвае ўплыў, але яе роля ў канчатковым кошце электраэнергіі мае тэндэнцыю да зніжэння.
Донатас Мацялёніс дапаўняе, што ўсё большае значэнне маюць сіла ветру і колькасць сонечных дзён: “Калі ў нас будзе дастаткова аднаўляльных крыніц энергіі, мы зможам менш залежаць ад ваганняў цэн на газ. Але, вядома ж, бяспека паставак у экстрэмальных зімовых умовах таксама важная, і мы павінны быць да гэтага гатовыя”.
Пры падтрымцы “Медыясеткі”
Каб сачыць за галоўнымі навінамі, падпішыцеся на канал Еўрарадыё ў Telegram.
Мы штодня публікуем відэа пра жыццё ў Беларусі на Youtube-канале. Падпісацца можна тут